Yeni Bir İlişki Mümkün mü?

5 gün önce

4 dakikada okunur

Ebeveynler çocuklarının bütün arkadaşlarını tanımaya çalışır. Peki hem tanıdığınız hem de aslında hiç tanımadığınız bir arkadaşla karşılaştığınızda nasıl bir tepki verirsiniz? Etten kemikten değil, kodlardan oluşan bir arkadaş. Hepimizin hem gözünün önünde hem de çok uzağında olan bir arkadaş.

Araştırmalar ne söylüyor?

Ülkemizde bu konuda yapılmış bir çalışma henüz yok ya da ben ulaşamadım. ABD'de yapılan araştırmalar ise bazı sonuçlara ulaşmış. 13-17 yaş arası 1.060 gençle yapılan bir araştırmaya göre gençlerin yüzde 72'si yapay zeka arkadaşlarını en az bir kez kullanmış. Yüzde 33'ü ise onları sosyal etkileşim ve ilişki için kullanıyor: sohbet pratiği, duygusal destek, rol yapma, arkadaşlık ya da romantik etkileşim.

Kullananların yüzde 17'si yapay zekanın her an ulaşılabilir olmasını, yüzde 14'ü yargılanmamayı önemsiyor. Yüzde 12'si ise arkadaşlarına ya da ailesine söyleyemeyeceği şeyleri burada paylaşabildiğini söylüyor. Bu verilere baktığımızda, gençlerin ilişkilerinde yargılanmamanın ve ulaşılabilir olmanın, etten kemikten olmayan bir arkadaşlıkta da önemli olduğunu görüyoruz.

Araştırmada ergenliğin ilk yıllarındaki 13-14 yaşındaki gençlerin, 15-17 yaşındakilere göre yapay zekanın tavsiyelerine güvenme olasılığının anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu da görülmüş.

Bu bulgular ülkemizde yapılan çalışmalarla desteklenmemiş olsa da, yapay zekanın çocukların ve gençlerin hayatında hangi boşlukları doldurmaya çalıştığını görebiliyoruz.

Olumlu mu, olumsuz mu?

Buraya kadar olan bilgileri olumlu ya da olumsuz diye değerlendirmeyebiliriz. Bu arkadaşlığın nasıl ilerleyeceğini ve nereye varacağını şimdiden bilmek pek mümkün değil.

Ancak araştırmada dikkat çeken bir bulgu var: Yapay zeka arkadaşını kullananların yüzde 39'u, burada pratik yaptığı sosyal becerileri gerçek hayata taşıdığını söylüyor. Sohbet başlatmak, tavsiye vermek, duygularını ifade etmek gibi. Bence bu çok kıymetli bir bilgi.

Araştırmayı yapan kuruluş, bu uygulamaların mevcut hâliyle 18 yaş altındaki kimse tarafından kullanılmamasını öneriyor. Ben ise yasağın, kullanımı ortadan kaldırmak yerine gizli ve kontrolsüz bir kullanımı besleyeceğini düşünüyorum. Yasaklanan şey çoğu zaman ebeveynin göremediği bir yere taşınır; genç de orada karşılaştığı zorluklarla yalnız kalır. Teknoloji zaten hayatlarının içinde. Bu yüzden kullanımını yasaklamak yerine, çocuğa ve gence onu nasıl kullanabileceği konusunda rehberlik etmek gerekiyor.

Riskler nerede?

Yapay zekanın sizinle nasıl konuşacağı, yaptıklarınıza nasıl cevaplar vereceği büyük ölçüde sizin ona yazdıklarınıza göre şekillenir. Bu platformların çoğunda yaş doğrulaması hâlâ kullanıcının kendi beyanına dayanıyor. Bazı şirketler yaşı tahmin eden sistemler geliştirdiğini açıklasa da bunların ne kadar işe yaradığı henüz belli değil.

Riskli alanlardan biri, çocuğun ya da gencin yaşını olduğundan büyük gösterdiğinde karşılaşacağı içerikler. Çocuk ya da genç, başlangıçta karşılaştığı içeriklerin kendine uygun olup olmadığını sorgulamadan bu dünyada kaybolabilir. Bir süre sonra da bu içeriklerin kendine uygun olmayan kısmı onu zorlamaya başlayabilir.

Bir diğer soru şu: Çocukların ve gençlerin kodlardan oluşan bu arkadaşlıkta, gerçek dünyadan farklı olarak reddedilmeye, itiraz edilmeye, farklılıklarla karşılaşmaya ne kadar alanı var? Bazı yapay zekaların, ne yazarsanız yazın sizi övdüğünü, yücelttiğini görebilirsiniz. Araştırmacılar da bu uygulamaların kullanıcıya itiraz etmek yerine ona hak verecek şekilde tasarlandığına dikkat çekiyor. Ergenlik, gencin kendini keşfettiği, onaylanmaya ve görülmeye çok ihtiyaç duyduğu bir dönem. Bu dönemin doğal bir parçası olan narsisizmi yaşayan bir çocuk ya da genç için, her söylediğini onaylayan bir ilişki nereye evrilebilir?

Ve bir de gizlilik meselesi var. Aynı araştırmada yapay zeka arkadaşı kullanan gençlerin dörtte biri, adı, yaşadığı yer ya da sırları gibi kişisel bilgilerini bu platformlarla paylaştığını söylüyor.

Ebeveyn olarak ne yapabiliriz?

Belki önce kendimize şunu sormalıyız: Araştırmadaki gençlerin yüzde 12'si ailesine ya da arkadaşlarına söyleyemediklerini bir yapay zekaya anlatabiliyorsa, bizim evimizde söylenemeyen neler var? Yargılanmamak ve her an ulaşılabilir olmak, gençlerin bu arkadaşlıkta değer verdiği şeyler arasında. Bu ihtiyaçlar yeni değil; yeni olan, karşılandıkları yer.

Yaşa göre farklı bir yaklaşım

Ergenlik uzun bir dönem ve 13 yaşındaki bir gençle 17 yaşındaki bir gencin ihtiyaçları aynı değil. Bu yüzden yaklaşımımız da yaşa göre değişebilir.

Çocukluk döneminde: Bu uygulamalar çocuklar için tasarlanmadı. Çoğu platform kullanım koşullarında zaten bir alt yaş sınırı koyuyor. Bu dönemde çocuğun bu tür bir arkadaşlıkla tanışmaması en doğrusu.

16 yaşından önce: Ergenliğin ilk yıllarındaki gençlerin yapay zekanın tavsiyelerine daha çok güvendiğini biliyoruz. Bu yaşlarda yapay zeka arkadaşı uygulamalarının kullanılmamasını öneriyorum. Ama çocuğunuzun kullandığını duyarsanız, yasaklayıp kapıyı kapatmak yerine şunları yapabilirsiniz:

Paniğe kapılmadan ve cezalandırmadan, ne kullandığını ve neden kullandığını sormak
Uygulamaya onunla birlikte bakmak, orada neler konuştuğunu merak etmek
Kullanım süresi ve kullanım yeri konusunda birlikte sınırlar koymak
Orada aradığı şeyi (dinlenmek, yargılanmamak, anlaşılmak) evde ve gerçek arkadaşlıklarında nasıl bulabileceğini konuşmak

16 yaşından sonra: Ergenlik dönemindeki birey kendi kararlarını vermeye daha hazır. Bu dönemde yasaklardan çok rehberlik öne çıkıyor.

16 yaşın kesin bir sınır olmadığını da hatırlatmak isterim. Her genç kendi hızında olgunlaşır. Bazı gençler daha erken yaşta bu araçları eleştirel bir gözle kullanabilirken, bazıları 16 yaşından sonra da desteğe ihtiyaç duyabilir. Asıl belirleyici olan yaş değil, çocuğunuzun duygusal olarak nerede olduğu, yaşadıklarını sizinle ne kadar paylaşabildiği ve gerçek hayattaki ilişkilerinin ne kadar güçlü olduğu. Bu yüzden bu sınırı bir kural olarak değil, bir başlangıç noktası olarak düşünebilirsiniz.

Her yaşta konuşabileceğimiz şeyler

Rehberlik etmek için teknoloji uzmanı olmamız gerekmiyor. Birkaç şeyle başlayabiliriz:

Yargılamadan merak etmek. Suçlayan bir soru kapıyı kapatır; merak eden bir soru açık tutar.
Neden hep hak verdiğini birlikte konuşmak. Bu uygulamaların, kullanıcıyı onaylayarak ilgisini canlı tutacak şekilde tasarlandığını anlatabilirsiniz. Gerçek bir arkadaş bazen itiraz eder, bazen kızar, bazen "burada haksızsın" der. Bir ilişkiyi ilişki yapan biraz da bu sürtünmedir.
Tavsiyeleri sorgulamayı öğretmek. Amerikan Psikoloji Derneği, ergenlik dönemindeki bireylerin bir bottan gelen bilgiyi bir insandan gelene göre daha az sorguladığına dikkat çekiyor. "Bunu sana kim söyledi, neden böyle söylemiş olabilir?" sorusunu birlikte sormak iyi bir başlangıç olabilir.
Kişisel bilgileri konuşmak. Adın, adresin, okulun ya da sırların neden bu platformlarla paylaşılmaması gerektiğini anlatmak.
İşaretleri fark etmek. Genç arkadaşlarından uzaklaşıyorsa, derslerinde belirgin bir düşüş varsa, yapay zekayla konuşmayı insanlarla konuşmaya tercih etmeye başladıysa ya da ona ulaşamadığında huzursuzlanıyorsa, bunu konuşmanın ve gerekirse bir uzmandan destek almanın zamanı gelmiş olabilir.

Yeni bir ilişki mümkün mü?

Belki mümkün. Araştırmalar, bazı gençlerin bu arkadaşlıkta pratik yaptığı becerileri gerçek hayata taşıyabildiğini gösteriyor. Ama bu arkadaşlığın bir insan ilişkisinin yerini tutup tutamayacağı başka bir soru.

Çocuğumuzun bu yeni arkadaşını belki hiçbir zaman tam olarak tanıyamayacağız. Ama çocuğumuzu tanıyabiliriz. Yargılanmadan konuşabileceği, ulaşabileceği o yeri önce evde bulabilirse, kodlardan oluşan arkadaş onun hayatında bir sığınak değil, bir araç olarak kalır.

Kaynaklar

Robb, M. B. ve Mann, S. (2025). Talk, Trust, and Trade-Offs: How and Why Teens Use AI Companions. San Francisco: Common Sense Media. https://www.commonsensemedia.org/research/talk-trust-and-trade-offs-how-and-why-teens-use-ai-companions

American Psychological Association (2025). Artificial Intelligence and Adolescent Well-being: An APA Health Advisory. https://www.apa.org/topics/artificial-intelligence-machine-learning/health-advisory-ai-adolescent-well-being